چهار «ف» خلاقیت

 

در مقالات قبلی اشتباهات رایج در مورد ماهیت خلاقیت را دیدیم. اما خلاقیت چیست؟ تعاریف مختلفی از خلاقیت ارائه شده است. این تعاریف با وجود گوناگونی، معیارهای مشابهی دارند. بسیاری از پژوهشگران معیار خلاقیت را به طور عمده در قالب دو مقوله اصلی مورد بررسی قرار می ‌دهند: ۱. خلاقيت به عنوان دستاوري به لحاظ اجتماعي شناخته شده كه در آن فرآورده‌ هاي جدیدی وجود دارند، مانند اختراعات، نظريه ‌ها، ساختمان‌ ها، تأليفات منتشر شده، نقاشي‌ ها و مجسمه‌ ها و فيلم ‌ها؛ قوانين؛ نهادها؛ درمان ‌هاي پزشكي و عمل‌ هاي جراحي، و …، ۲. خلاقيت به عنوان توانايي ابراز شده توسط عملكرد در آزمون‌ هاي حساس، مانند امتحانات، مسابقات، و … كه در آن افراد مي‌ توانند با يكديگر در مقياس ‌هاي كاملاً مشخص ‌شده مقايسه شوند.

با این وجود مهم‌ ترین نگرشی که نسبت به خلاقیت وجود دارد، رویکردی است که از آن با عنوان چهار “پی” خلاقیت  یاد می ‌شود که در زبان فارسی می ‌توان آن‌ ها را چهار “ف” خلاقیت نامگذاری کرد. این نگرش بر این فرض استوار است که هر فعالیت انسانی می‌ تواند از چهار زاویه نگاه شود: فردی که آن را انجام داده است (فرد خلاق)، کاری که انجام شده است (فرآورده خلاق)، فرایند فعالیت (فرایند خلاق)، و شرایطی که سه قسمت پیشین را تحت تأثیر قرار می‌ دهد (فضا/محیط خلاق).

فرد خلاق: تمركز اصلي تعاريف فرد خلاق ويژگي ‌ها یا مشخصه ‌هاي افراد بسيار خلاق است. برخي مشخصه‌هاي افراد خلاق شامل “انعطاف ‌پذيري”، “كنجكاوي”، “ذوق زيبايي ‌شناسي”، “توانايي مرتبط ساختن انديشه‌ ها”، و “به چالش كشيدن روش‌ هاي پذيرفته‌ شده انجام كارها” است.

یکی از اساتید روانشناسی تربیتی مجموعه ‌اي شامل ۹ دسته از ويژگي‌ها را ارائه می‌کند كه هر يك با اين امر كه فرد خلاق چگونه و براي چه مقصدي تفکر می‌کند، مرتبط است. اين ۹ دسته عبارتند از:

  1. ميل به خطرپذيري؛
  2. پشتكار، پويايي، و تعهد به يك وظيفه؛
  3. كنجكاوي؛
  4. گشودگي به تجربه؛
  5. تحمل ابهام؛
  6. علايق وسيع؛
  7. ارزش‌گذاري به اصالت؛
  8. شهود و هيجانات عميق؛ و
  9. از درون مشغول يا گوشه‌گير.

به این ویژگی‌ها می ‌توان هوش، برخورداری از تخيل قوي، ابتکار، هنرمندی، پرتوانی، و خالي بودن از تعصب را نیز اضافه کرد.

فرايند خلاق: اصطلاح “فرايند” در خصوص مشخصه‌ هايي مانند انگيزش، ادراك، يادگيري، و تفكر به كار مي ‌رود. در حالي‌كه تمركز اصلي تعاريف فرايند خلاق بر مهارت‌ هاي درگير در تفكر خلاق است، ديدگاه‌ هاي متفاوتي از فرايند خلاق وجود دارد. برخی این فرايند را مجموعه ‌اي از مراحل رشديابنده كه منجر به لحظه جادويي “يافتم!” مي ‌شود، توصیف می ‌کنند. فرايند خلاق شامل آن توانايي ‌هاي ذهني و كنش ‌هاي عملي مي‌ شود كه به واسطه آن ‌ها مُبدِع به عمد پا را فراتر از تجربيات پيشين خود به سمت بازده‌ اي جديد و معنادار مي ‌گذارد. بررسی مدل ‌هايي كه براي فرايند خلاق ارائه شده ‌اند، نشان مي ‌دهد فرايند خلاق به عمل توليد يا پروراندن انديشه‌ ها و پذيرفتن خطرها، و همچنين ابتكار، تخيل، و ارزش اشاره دارد.

فرآورده خلاق: فرآورده خلاق را “نتيجه نهايي فرايند خلاقِ” فرد كه به واسطه فضای خلاق (محيط) تحت تأثير قرار گرفته است، می ‌دانند. فرآورده‌ هاي خلاق مي ‌توانند شامل ايده‌ ها، اعمال، يا محصولاتي باشند كه موجب تغییر در یک حوزه و يا تبديل آن به حوزه ‌اي جديد شود. فرآورده خلاق بايد پاسخگوي معيارهاي زير باشد: اول، بايد اصيل، جديد، يا به ميزان قابل ملاحظه ‌اي با هرچيز ديگر متفاوت باشد. با اين وجود، يك محصول ممكن است توسط برخي افراد اصيل و جديد در نظر گرفته شود اما توسط برخي ديگر خير. دوم، يك فرآورده خلاق بايد صحيح، معنادار، جذاب، و يا مناسب براي دستيابي به يك هدف يا راه‌حل يك مسئله مشخص باشد. سوم، يك فرآورده خلاق را باید بتوان ارزشيابي نمود. بنابراین فرآورده‌ هاي خلاق نتيجه تلاش‌ هاي خلاقانه ما مرتبط با آن‌چه كه انجام مي‌ دهيم هستند و همچنین جديد و ارزشمندند. مشخصه ‌هاي فرآورده خلاق، با خواص فرآورده خلاق مرتبط است، خصوصاً ابتكار، مناسبت، اعتبار، و كفايت برآورد نياز‌ها.

فرآورده‌ هاي خلاق مي ‌توانند ملموس و يا ناملموس باشند. اكثريت فرآورده‌ هاي خلاق ملموس هستند و فرآورده‌ هاي غيرملموس مي‌ تواند شامل برنامه‌ ها، استراتژي ‌ها، و ايده‌ هايي براي حل مسئله شود. ملموس بودن فرآورده‌ های خلاق، مانند یك داستان كوتاه، يك نقاشي، طراحي يك ساختمان، و يا يك آزمايش علمي، موجب شده است که فرآورده خلاق به طور گسترده ‌اي مورد مطالعه و اندازه‌ گيري قرار گیرد. همچنین این عقيده وجود دارد كه فرآورده‌ ها طولاني ‌تر از افراد باقي مي ‌مانند.

فضاي خلاق (محيط): خلاقيت در خلاء اتفاق نمي ‌افتد. فضاي خلاقِ محيط، فضايي است كه در آن خلاقيت اتفاق مي‌ افتد. محيط شامل افراد، نگرش‌ هاي آنان، فرهنگ، و فضاي فيزيكي مي ‌شود. پژوهشگران تأكيد مي ‌كنند كه هر چند تعاريف خلاقيت به طور كلي تنها بر خلاقيت محيطي استوار نيستند، بر اهميت محيط به طور معمول تأكيد شده است.

محيط پيرامون مي ‌تواند پرورش خلاقيت را به شيوه‌ هاي گوناگون تحت تأثير قرار دهد. مطابق اين امر خلق فضايي شخصي، راحت، و هدفمند به طور نظري مي ‌تواند فرد را به بسط خلاقيتش قادر سازد. محيط ‌هاي پيراموني خلاق چهار جنبه دارند كه به واسطه آن‌ ها افراد خلاق موفق مي ‌شوند به محيط پيرامونشان شکلی اختصاصي دهند كه به سادگيِ بيشتري ريتم افكار و عادت ‌هاي عملِ آن ‌ها را انعكاس مي‌ دهد. جنبه اول “بودن در مكان صحيح” است، به اين معنا كه فرد بايد در موقعيت دسترسي به حوزه ‌اي كه قصد دارد روي آن كار كند باشد. دومين جنبه “محيط ‌هاي الهام‌ بخش” هستند كه به واسطه اين جنبه آگاهيِ هشيارانه ‌اي به دست مي ‌آيد كه “محيط فيزيكي عميقاً مي‌ تواند بر افكار و احساسات تأثير گذارد”. بنابراين مهم است كه محيط خانه، محل كار، يا ماشينِ “منحصر به فردتر” را ترغيب كنيم كه “به افزايش احتمال ابرازِ بي ‌همتاييِ فرد كمك مي‌ كند”. در نهايت چهارمين جنبه “شخصي كردن الگوهاي عمل به رها كردن ذهن از انتظاراتي کمک می‌ کند كه نیازمند توجه ‌اند و امكان تمركز شديد بر مسائلي كه مهم هستند را فراهم مي ‌آورد”.

محيط ‌هاي خلاق به واسطه “آزادانديشي، نگرش مثبت به تازگي، پذيرش تفاوت‌ هاي فردي، و ميل به پاداش دادن به تفاوت” مشخص مي ‌شوند. بدین ترتیب فضاي خلاق تركيبي ميان محيط فيزيكي، واكنش هيجاني، و تعامل انساني است.