نوشته‌ها

میزبانی آتیه از یکی از برجسته‌ترین محققان علوم اعصاب ایران

دکتر رضا زمردی، در جریان دیداری از گروه آتیه درخشان ذهن در روز سه‌شنبه (۱۷ مهرماه ۱۳۹۷)، از فعالیت‌های بخش‌های درمانی و پژوهشی آتیه مطلع گردید. وی با حضور در بخش‌های نوروفیدبک، نقشه مغزی (qEEG)، تحریک الکتریکی مغز (tDCS) و تحریک مغناطیسی مغز (rTMS)، پروتکل‌های درمانی و تشخیصی را مورد بررسی قرار دادند.

دکتر رضا زمردی، از دانش‌آموختگان دکترای تخصصی در رشته علوم اعصاب محاسباتی در دانشگاه لاوال کاناداست. اکنون فعالیت‌های وی در مرکز اعتیاد و سلامت روان دانشگاه تونتو، پیرامون زمینه‎های تحقیقاتی محوریت دارد. شایان ذکر است زمینه‌های پژوهشی دکتر زمردی، کاربرد و بهینه‌سازی پروتکل‌های تحریک غیر تهاجمی مغز همانند tDCS و rTMS است.

بازدید دکتر زمردی از بخش‌های مختلف آتیه که با توجه به اهمیت مشخص کردن شاخص‌های نوروفیزلوژیک برای تشخیص و درمان اختلال‌های روانی، از ضرورت مضاعفی برخوردار است، با دیدار وی و دکتر رضا رستمی، ریاست گروه آتیه درخشان ذهن، همراه گردید. در جریان این دیدار صمیمی، شیوه‌های انتقال تجربیات مورد بحث و گفتگو قرار گرفت.

انتهای پیام / آ.ق.

 

نوروفیدبک، راهی برای کاهش علایم اوتیسم

پژوهش‌ها پیرامون آنچه اختلال‌های طیف اوتیسم (ASD) خوانده می‌شود، حاکی از توانایی نوروفیدبک در اصلاح نابهنجاری‌های فعالیت مغز است. این رویکرد درمانی، در نهایت به کاهش نشانه‌ها و بهبود عملکرد کودکان دارای اوتیسم منجر می‌شود. اوتیسم یا درخودماندگی، یک اختلال عصبی – رشدی است که نشانه‌های بارزی همچون فقدان ارتباط چشمی مناسب، بیان چهره‌ای، تعامل اجتماعی و از سوی دیگر ارتباط و رفتار تکراری و محدود دارد.

اختلال‌های طیف اوتیسم شامل خود اختلال اوتیسم و اختلال‌های رت، فروپاشنده کودکی، آسپرگر و مجموعه‌ای از اختلال‌های فراگیر رشد است که برای آن‌ها گونه دیگری مشخص نشده است. بر اساس برآورد مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (Centers for Disease Control and Prevention)، شیوع این اختلال ۱ مورد در هر ۵۹ نفر، گزارش شده است. می‌توانید با مراجعه به صفحه اختلالات در وب‌سایت آتیه، اطلاعات بیشتری پیرامون اختلال اوتیسم به دست آورید.

پژوهشگران معتقدند که نشانه‌های مرتبط با اختلال‌های طیف اوتیسم ناشی از عملکرد پایین در چندین ناحیه حساس از مغز است. تکنیک‌های نگاشت مغزی (نقشه‌برداری از مغز) مانند الکتروآنسفالوگرافیِ کمّی (qEEG) نشان داده‌اند که مشکلات افراد دارای اوتیسم، در ارتباط‌های عصبی نابهنجار ریشه دارد. به عبارت دیگر در این افراد، اتصالات مغزی دچار مشکل است. در qEEG یا نقشه مغزی، می‌توان فعالیت نقاط مختلف مغز مراجعان را، نسبت به پایگاه داده که شامل میانگین عملکرد مغز مجموعه بزرگی افراد سالم است، مقایسه نمود.

در مطالعه‌ای پیرامون میزان تأثیرگذاری شیوه‌های تکنولوژیک مانند نوروفیدبک در درمان نشانه‌های اختلال‌های طیف اوتیسم، تحلیل آزمون‌های افراد پس از دریافت نوروفیدبک و مقایسه آن با آزمون‌های اولیه، حاکی از کاهش علایم اوتیسم تا ۴۰ درصد بوده است. از این روست که به باور بسیاری از محققان، نوروفیدبک قادر به اصلاح اختلال‌های موجود در اتصالات نواحی مغزی تأثیرگذار در بروز علایم اوتیسم است. در ادامه به جزئیاتی بیشتری از این پژوهش خواهیم پرداخت.

شواهدی مبنی بر اثربخشی نوروفیدبک

گروهی از پژوهشگران به رهبری کوین و پادولسکی، ۳۷ مراجع دارای اختلال‌های طیف اوتیسم را تحت ۲۰ جلسه درمان نوروفیدبک قرار دادند. در اغلب برنامه‌های درمانی نوروفیدبک، دو راهکار کلی —که با توجه به داده‌های حاصل از نقشه مغزی (qEEG) تعیین می‌شوند—، مورد استفاده قرار می‌گیرند. نخست، تلاش برای تقویت مغز به منظور افزایش موج آلفا و دوم، کاهش امواج دلتا و بتای با فرکانس بالا. در این مطالعه گروه کنترل و گروه آزمایش از لحاظ سن، جنس، نژاد، استفاده از درمان‌های همزمان و شدت علایم اوتیسم همتا شده بودند.

نتایج تیم تحقیقاتی کوین و پادولسکی، خیره کننده بود؛ ۸۹ درصد از افراد شرکت کننده در این پژوهش، گستره‌ای از بهبود علایم اوتیسم را نشان می‌دادند. معنای این عبارت به سادگی در یک جمله خلاصه می‌شود: «نوروفیدبک تأثیرگذار است!». تحلیل آماری یافته‌های کوین و پادولسکی حاکی از تأثیرگذاری این شیوه تکنولوژیک در درمانجویان نوروفیدبک دارای اوتیسم، در قیاس با گروه کنترل شرکت‌کننده در این پژوهش بود. برخی ارتباطات مغزی در افراد دارای اوتیسم، بیش از حد معمول است. یافته مهم دیگر این پژوهش، کاهش ۴۰ درصدی علایم اساسی اوتیسم با استفاده از شاخصی به نام ATEC است. ATEC، چک لیست ارزیابی درمان اوتیسم است.

منابع:

مجله جامعه، شماره ۱۱، نیمه شهریور ۱۳۸۸

مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها

ساینس دیلی

انتهای پیام / آ.ق.

 

آیا می‌توان از طریق qEEG، اوتیسم را تشخیص داد؟

اوتیسم چیست؟

اختلال‌های طیف اوتیسم (ASD) مجموعه‌ای از اختلال‌های عصبی و رشدی هستند که با نابهنجاری‌های اجتماعی، ارتباطی، حسی، رفتاری و شناختی و همچنین الگو‌های رفتاری یا فعالیت‌های محدود و تکراری شناخته می‌شوند. کودکان دارای اوتیسم تا حدود یک سالگی مانند سایر کودکان هستند؛ اما تا پیش از سه سالگی، تغییراتی در رفتار آنان ایجاد می‌شود که رفته رفته نگرانی‌های والدین را برمی‌انگیزد. با توجه به آن‌که دلایل بروز اوتیسم کاملاً زیستی است، نمی‌توان مانع از آن شد. با این حال، هر چقدر که اوتیسم را زودتر تشخیص بدهیم، می‌توانیم از راهکارهایی استفاده کنیم که به صورت نسبتاً کارآمدی، منجر به کاهش مشکلات فردی و خانوادگی کودکان دارای اوتیسم می‌شود.

چگونه با استفاده از نقشه مغزی (qEEG)، می‌توان اختلال‌های روانی را تشخیص داد؟

در مطالعه‌ای به رهبری پژوهشگران روس، نتایج ثبت نقشه مغزی یا همان qEEG مراجعان دارای اوتیسم، با یک پایگاه داده، مقایسه شده است. پایگاه داده، مجموعه‌ای از نقشه‌های مغزی افرادی است که هیچ گونه اختلال یا نابهنجاری شاخصی در آنان، تشخیص داده نشده است. هنگامی که نقشه مغزی یک مراجع را نسبت به پایگاه داده می‌سنجیم، در واقع به دنبال یافتن تفاوت‌های امواج مغزی مراجع خود با سایر افراد سالم هستیم. دومین هدف این پژوهش، «محاسبه طیف فراوانی وزنی فرکانس‌های مغزی» بوده است؟! به عبارت ساده‌تر، این پژوهشگران به دنبال یافتن امواج مغزی معینی در مراجعان بودند تا به کمک آن، یک شاخص جدید، برای بررسی وضعیت روانی افراد، تعریف کنند. انگیختگی، کلیدواژه این قسمت از پژوهش نادا پاپ-جوردانووآ، پژوهشگر ارشد بررسی نقشه‌های مغزی کودکان دارای اوتیسم بوده است. انگیختگی یک عبارت تخصصی در روانشناسی است که برای توصیف میزان آمادگی فرد برای واکنش نشان دادن به محرک‌های بیرونی، از آن استفاده می‌شود.

آیا می‌توان ردپای اوتیسم را در گزارش qEEG یافت؟

نتایج ثبت نقشه مغزی مراجعان دارای اوتیسم، حاکی از فعالیت افزایش یافته امواج دلتا و تتا در نواحی پیشانی مغز بود. تغییرات در الگوهای qEEG، حاکی از «یک همبستگی غیرخطی با فرآیندهای رسشی» بوده است. این بدان معنی است که مغز یک کودک دارای اوتیسم، به پختگی کامل در مجموعه‌ای از نواحی مغز، دست نمی‌یابد. امواج ثبت شده در ناحیه CZ (در تصویر زیر علامت خورده است) اعدادی را نشان می‌داد که به طور قابل توجهی، پایین‌تر از حد نرمال و حاکی از انگیختگی پایین است.

qEEG Autism

تصویر بالا، میانگین فعالیت مغز کودکان دارای اوتیسم است. همانطور که می‌بینید، فعالیت امواج دلتا و تتا با رنگ قرمز نشان داده شده است. رنگ قرمز در تفسیر qEEG به معنای فعالیت زیاد است. ناحیه‌ای که با دایره قرمز رنگ نشان داده شده است، CZ یا نقطه میانی مغز (در صورت داشتن دیدی از بالا) می‌باشد.

 

آیا درمانی برای اوتیسم وجود دارد؟

پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که اساس اختلال‌های طیف اوتیسم در ارتباط‌های عصبی نابهنجار است. مغز انسان، میلیاردها نورون یا سلول عصبی دارد. آنچه که توانایی‌های مغز انسان را پیچیده و در حد داشتن قدرت تفکر، حافظه، حل مسئله و سایر توانمندی‌های سطح بالای مغز می‌رساند، ناشی از ارتباط‌های نورونی پیچیده است. نوروفیدبک شیوه‌ای غیرتهاجمی (بدون نیاز به جراحی) است، که بر ارتقا و بهبود ارتباط‌های نورونی مغز انسان، تمرکز دارد. در این شیوه با استفاده از آنچه از فعالیت مغز مراجع دیده می‌شود، به او می‌آموزند که یکسری ارتباط‌های عصبی را تقویت و یا یک سری دیگر را تغییر مسیر دهد. با توجه به گزارش منتشر شده از مطالعه پژوهشگران روس، به نظر می‌رسد که نوروفیدبک توانایی تغییر ارتباط‌های عصبی ناسالم مغز کودکان دارای اوتیسم را دارد. این به شرطی است که اطلاعات دقیقی که از نقشه مغزی آنان به دست می‌آید، در شیوه به کارگیری نوروفیدبک، رعایت شود.

جمع‌بندی

  • پیش آگاهی (احتمال موفقیت درمان) این اختلال به توانایی‌های ذهنی یعنی عمدتاً همان هوش کودک، بستگی دارد. هر قدر که عملکردهای مرتبط با هوش کودک بهتر باشد، احتمال سازگاری بیشتر او با شرایط چالش برانگیزی که پیش‌روی خود دارد، بیشتر خواهد بود.
  • نتایج نقشه مغزی حاکی از فعالیت بالای امواج دلتا و تتا، در نواحی پیشانی مغز است که می‌تواند حاکی از ارتباط آن با توانمندی‌های شناختی ضعیف باشد.
  • امواج مغزی در ناحیه CZ نشان دهنده فعالیت آهسته بوده است که با انگیختگی پایین در ارتباط است.
  • دارودرمانی در کنار رفتار درمانی، حمایت اجتماعی و به ویژه تکنیک نوروفیدبک می‌تواند وعده بهبود‌های جزئی را بدهد.

— به نقل از ان‌سی‌بی‌آی

 

انتهای پیام / آ.ق.

 

مغز افسرده، ساز دیگری می‌زند

اختلال افسردگی عمده (Major depressive disorder)، اختلالی شایع در میان میلیون‌ها تن در سراسر جهان است. میزان شیوع این اختلال ۱۳ درصد در مردان و ۲۱ درصد در زنان، گزارش شده است. به باور کارشناسان سازمان بهداشت جهانی (WHO)، تا سال ۲۰۲۰ افسردگی پس از مشکلات قلبی و عروقی، در جایگاه دوم شکایات مراجعان به مراکز بهداشتی و مراکز سلامت روان، قرار خواهد گرفت. افراد مبتلا به افسردگی، طیف گسترده‌ای از علائم، شامل از دست دادن علاقه یا لذت، احساس غم و اندوه، حس گناه، عزت نفس پایین، اختلالات خواب و اشتها و افکاری پیرامون خودکشی را تجربه می‌کنند.

نخستین یافته‌های متخصصان علوم اعصاب پیرامون افسردگی به دهه ۳۰ میلادی بازمی‌گردد. در آن هنگام بررسی نوار مغزی یا EEG مراجعان، اهمیت امواج آلفا در ارزیابی و تشخیص افسردگی را آشکار نمود. نوار مغزی شامل نمودارهایی است که فعالیت الکتریکی سلول‌های عصبی را نمایندگی می‌کند. این فعالیت الکتریکی بسیار خفیف، به ایجاد امواجی منتهی می‌شود که مطالعه پژوهشگران حاکی از نقش برجسته هر کدام در فعالیت‌های مغزی انسان است. جدول زیر، اهمیت هر کدام از این امواج را نشان می‌دهد.

انواع امواج مغزی فرکانس چه زمان دیده می‌شوند؟
دلتا ۴-۱ هرتز –   خواب بزرگسالان (بدون رویا)

–   فعالیت‌های نیازمند توجه مداوم

–   تنظیم ساعت زیستی بدن

تتا ۸-۴ هرتز –   خواب عمیق بزرگسالان

–   احساس آرامش

–   خیال‌پردازی و تفکر خلاقانه

آلفا ۱۲-۸ هرتز –   هنگام آرامش، تفریح و لذت بردن

–   درون‌اندیشی، تعادل هیجانی، احساس سرخوشی

بتا ۳۸-۱۲ هرتز –   هنگام بیداری و تمرکز در آرامش

–   هنگام پرداختن به عملکرد‌های سطح بالای ذهن

–   تفکر انتزاعی، اضطراب یا هیجان زیاد

گاما ۳۸هرتز و بالاتر –   پردازش همزمان اطلاعات

–   پردازش سطوح بالای اطلاعات و یادگیری مسائل پیچیده

پس از توسعه مطالعات مبتنی بر نوار مغزی، شیوه‌ای جدید پا به عرصه تشخیص و ارزیابی‌های روانی گذاشت: «نقشه مغزی». نقشه مغزی یا qEEG حاصل کمی‌سازی اطلاعات به دست آمده از نوار مغزی است و با استفاده از معادله‌های ریاضی پیچیده، توانایی آن را دارد که داده‌های موجود در نوار مغزی را به نقشه‌ای از مغز تبدیل کند. برتری این شیوه در نمایش عینی‌تر و کارآمدتر چگونگی فعالیت مغز است. با یک نگاه به گزارش‌های نقشه مغزی، می‌توان نابهنجاری‌های آنی مغز را شناسایی نمود. تلاش ده‌ها پژوهشگر برجسته در حوزه علوم اعصاب توانسته است سرنخ‌های را از دل نقشه مغزی بیرون آورد که تشخیص روانی تکمیلی را به مراتب دقیق‌تر و ساختارمندتر کرده است. در ادامه به نشانه‌هایی خواهیم پرداخت که از طریق آن می‌توان با مطالعه گزارش نقشه مغزی، احتمال وجود اختلال افسردگی را سنجید. با این وجود اشاره به این نکته ضروری است که هر گونه روند تحلیل و تشخیص‌گذاری روانی، نیازمند مراجعه به متخصصان سلامت روان است.

عدم تقارن امواج آلفا بین دو نیمکره مغز

برای آن‌که مطالعات بستری علمی برای مقایسه‌پذیری داده‌ها به دست آورد، داشتن نقطه‌ای به عنوان نقطه مرجع ضروری است. بالینگران با استفاده از ثبت نقشه مغزی افراد نرمال، پایگاه داده‌ای را گردهم می‌آورند که معیار قیاس سایر افراد می‌گردد. پژوهش‌های اولیه به منظور شناسایی تفاوت‌های فعالیت یک مغز افسرده، بر چگونگی فعالیت لب‌های آهیانه‌ای مغز تمرکز داشت. نسبت امواج آلفای تولیدی در نمیکره چپ بر روی میزان همین امواج در نیمکره راست، نمره‌ای را در اختیار پژوهشگران قرار می‌داد که با افسردگی، ارتباط مستقیمی داشت. از سوی دیگر فعالیت بیشتر قشر پیشانی نیمکره راست، می‌تواند حاکی از احتمال وجود افسردگی باشد.

سیستم دوگانه جلوآمدن – عقب‌نشینی

برای شرح چگونگی پردازش احساسات، از سیستمی به نام «جلوآمدن – عقب‌نشینی» استفاده می‌شود. بر اساس این نظریه احساسات مبتنی بر جلوآمدن در نیمکره چپ و احساسات مبتنی بر عقب‌نشینی در نیمکره راست پردازش می‌شوند. بدین ترتیب افرادی که احساسات منفی بیشتری دارند، با سرعت بیشتری از سیستم عقب‌نشینی استفاده می‌کنند. این به معنای فعالیت بیشتر نیمکره راست خواهد بود. یافته‌های مبتنی بر نقشه مغزی، پنجره دیگری بر این نظریه، افزوده‌اند: «کاهش فعالیت قشر پیش‌پیشانی چپ، منجر به کاهش سیستم «جلوآمدن» می‌شود.» معنای ساده‌تر این گزاره در این است که فعالیت بیشتر نیمکره راست در ناحیه پیشانی، یا فعالیت کمتر همین ناحیه در نیمکره چپ، نقش بارزی در افسردگی بازی می‌کنند. افرادی که این چنین الگویی را نشان می‌دهند در معرض وضعیت روحی منفی و اختلال‌های افسردگی بیشتری در مواجهه با فشارهای محیطی هستند. نکته دیگر در فعالیت قشر پیشانی نیمکره راست، ارتباط تنگاتنگ آن با اضطراب است. معمولاً افرادی که فعالیت بیشتر این مناطق در نقشه مغزی آنان دیده می‌شود، با نشانه‌های مرتبط با اختلال‌های اضطرابی به کلینیک‌های روانی مراجعه می‌کنند.

جمع بندی

– نقشه مغزی توانایی نشان دادن نابهنجاری‌های آنی مغز را در اختیار دارد.

– فعالیت بیشتر قشر پیشانی نیمکره راست، یا فعالیت کمتر قشر پیشانی نیمکره چپ، می‌تواند نشانه‌ای از افسردگی باشد.

– کاهش فعالیت در قشر آهیانه نیمکره راست، نشانه احتمالی دیگری دال بر افسردگی است.

– سیستم دوگانه «جلوآمدن – عقب‌نشینی»، توسط بسیاری از مقالات مبتنی بر نقشه مغزی تایید شده است. از سویی دیگر تغییر فعالیت مغز از طریق نوروفیدبک نیز توانسته عامل تأیید کننده دیگری بر این موضوع باشد.

انتهای پیام / آ.ق.

 

آیا نقشه مغزی، می‌تواند آزار جنسی در کودکی را بر ملا سازد؟

بر اساس پژوهشی که در ایالت اوکلاهما امریکا انجام گرفته است، تحلیل امواج مغزی افراد دارای سابقه آزار جنسی در کودکی، الگوهای متفاوتی را در ارتباطات مغزی نشان می‌دهد. آزار جنسی کلیدواژه‌ای است که به دنبال افشای موارد آزارگری جنسی توسط چندین چهره سرشناس مطرح در ایالات متحده، به عنوان بارز سخنرانی‌های فعالان حقوق زنان تبدیل شد. این در حالی است که اخیراً مجموعه‌هایی تحت عنوان «مدافعان حقوق مردان» به افشای حقائقی پیرامون آزار جنسی به کودکان پسر پرداخته‌اند. آمار منتشر شده توسط این گروه‌ها را می‌توان نگران کننده به شمار آورد.

تعرض جنسی، زیر ذره‌بینی به نام نقشه مغزی (qEEG)

پژوهشی که مقدمه مقاله را با آن آغاز کردیم، توسط دکتر لیسا بلک، مدیریت و رهبری شده است. آنچه که در پژوهش دکتر بلک برجسته است، تلاش وی برای بررسی نگاشت مغزی افراد دارای سابقه انواع خفیف تا شدید آزار جنسی در کودکی است. نگاشت مغزی اصطلاحی است که به راهکارهای ثبت میزان فعالیت مغز می‌پردازد. از میان این راهکارها، شیوه مورد استفاده دکتر بلک، نقشه مغزی یا qEEG بوده است.

وی برای بررسی تغییرات احتمالی میان افراد فاقد تجربه آزار جنسی و آنانی که به هر نحوی دچار تعرض جنسی شده‌اند، امواج مغزی دو گروه از هر دسته را ثبت نمود. کمی‌سازی این امواج که شیوه‌ای ریاضیاتی برای تبدیل نمودارهای نوار مغزی به نقشه‌ای دقیق است، توانست تفاوت‌های موجود را نشان دهد. عمده‌ترین این تفاوت‌ها، در چگونگی فعالیت قشر مغزی به چشم می‌آمد.

آزارگری جنسی از نظریه تا درمان

نظریه‌های متفاوتی برای تبیین علل آزارگری جنسی مطرح شده است. اغلب این نظریه‌ها بر سه محور زیستی، روانی و اجتماعی، می‌چرخند. آزارگری جنسی بجز مواردی که در دسته اختلال‌های جنسی قرار می‌گیرد، اغلب در پرخاشگری ریشه دارد. راه‌های تکنولوژیک و جدیدی که مبتنی بر عملکرد مغز هستند، حتی توانسته‌اند درمان مناسبی را برای پرخاشگری مفرط، ارائه دهند: راهکاری به نام «تحریک الکتریکی مغز». در تحریک الکتریکی مغز یا tDCS با استفاده از جریان بسیار خفیف الکتریکی، آستانه تحریک‌پذیری سلول‌های عصبی مغز، تغییر می‌یابند. تغییر این آستانه باعث می‌شود که بتوانیم فعالیت مناطقی از مغز را که عملکرد نابهنجار آن به پرخاشگری مفرط می‌انجامد، تغییر دهیم.

کدام مناطق مغزی در پرخاشگری فعال می‌شوند؟

یافته‌های نوین با تأیید تلاش‌های پیشین، از نقش قشر پیش‌پیشانی مغز در پرخاشگری و خشونت خبر می‌دهند. بر اساس مقاله‌ای به نوشته دکتر آدریان رین —که از سرشناس‌ترین متخصصان علوم اعصاب در دانشگاه پنسیلوانیا به شمار می‌آید—، مطالعه قاتلان و افرادی که رفتار ضد اجتماعی دارند، حاکی از کوچک بودند قشر پیش‌پیشانی آنان نسبت به افراد عادی است. یک تحلیل جامع که از ۴۷ مورد مطالعه جداگانه شکل گرفته بود، نتایجی مشابهی را نشان داده است. مطالعات مختلف شامل تصویربرداری مغز از بزرگسالان حاکی از آن است که افراد دارای رفتارهای ضد اجتماعی، به ویژه آن‌هایی که سابقه رفتار خشونت‌آمیز دارند، در هر دو بُعد ساختاری و عملکردی قشر پیش‌پیشانی خود، نابهنجاری‌های واضحی نسبت به افراد عادی دارند. در این افراد، علاوه بر قشر پیش‌پیشانی کوچک، فعالیت این ناحیه نیز به مراتب کمتر است. قشر پیش‌پیشانی مسئولیت به سزایی در شکل‌گیری شخصیت، تصمیم‌گیری و رفتارهای اجتماعی بر عهده دارد.

انتهای پیام / آ.ق.

 

چگونه نقشه مغزی توانایی شناسایی اختلال یادگیری را دارد؟

یک لحظه تصور کنید که مرد ۳۶ ساله‌ای به یک کلینیک روانشناسی مراجعه کرد. معمولاً برای توصیف مشکل اولیه‌ای که خود مراجع از آن گله‌مند است، از عبارت «شکایت اصلی» استفاده می‌شود. شکایت اصلی این مرد ۳۶ ساله این بود که نمی‌توانست هنگام رانندگی، تابلوهایی را که رانندگان را به سوی بزرگراه‌های اصلی تهران هدایت می‌کند، بخواند. هوش وی در بازه معمولی قرار داشت و هیچ‌گونه ضعفی در بینایی نداشت. نکته جالب این بود که او از کودکی این مشکل را داشت، اما وقتی تصادف خودروی او در بزرگراه همت بر سر تغییر مسیر ناگهانی در میان جمع خانوادگی وی پیچید، اغلب پیشنهادها او را به مراجعه به یک کلینیک روانشناسی سوق می‌داد؛ او پس از تعلل فراوان نتوانسته بود یک تابلو را بخواند و پس از آنکه متوجه متن تابلو شده بود، مسیر خود را ناگهان تغییر داده بود و همین اشتباه فارغ از خسارت مالی، جان وی را به خطر انداخته بود.

پس از ارزیابی مشخص شد که او در مدرسه نیز با این مشکل دست و پنجه نرم می‌کرده است. عدم توانایی به دست آوردن مهارت‌های تحصیلی، علی‌رغم داشتن هوش معمولی، مشکلی نسبتاً رایج در میان کودکان دبستانی است که آن را با اختلال یادگیری می‌شناسند. تشخیص دیرهنگام این مرد ۳۶ ساله نیز، به سادگی در همین دو کلمه خلاصه می‌شد: «اختلال یادگیری».

جدا از آنکه چه دسته‌بندی‌هایی برای این اختلال لحاظ می‌شود، فشار روانی وارده به دانش‌آموزان دارای این ناتوانی، مضاعف است. در حالی که روانشناسان راهکارهای کارآمدی برای درمان آن دارند، بسیاری از والدین در سایه عدم آگاهی، تمامی مشکلات تحصیلی فرزند خود را دال بر هوش پایین وی به حساب می‌آورند. ادامه یافتن علائم این اختلال تا بزرگسالی، دلیلی دیگر می‌شود که حتی خود فرد نیز، رفته رفته ایمان می‌آورد که هوش پایینی دارد.

در مقاله‌های پیشین به اختلال یادگیری، علائم آن و راهکارهای درمانی‌اش اشاره کرده بودیم. آنچه اکنون برجسته شده است، توانایی ابزاری تکنولوژیک به نام qEEG یا نقشه مغزی برای شناسایی و تشخیص این اختلال است.

بر اساس مقاله‌ای که در نشریه اینترنتی پاپ‌مد منتشر شده است، نقشه مغزی می‌تواند سرنخ‌های واضحی برای تشخیص تکمیلی اختلال یادگیری، در اختیار روانشناسان و روانپزشکان قرار دهد. این نشریه معتبر علمی با اشاره به آنکه فعالیت مغزی در کودکان دارای اختلال یادگیری در امواج دلتا، تتا و آلفا، با سایر کودکان متفاوت است، نقشه راه جدیدی برای شناسایی آنی اختلال یادگیری ترسیم کرده است.

نخست لازم است به برخی اصطلاحات رایج در مطالعه نقشه مغزی اشاره کنیم. امواجی که از آن صحبت کردیم، هر کدام تناوب متفاوتی دارد. بازه این تناوب‌ها در چند دسته موج مغزی شاخص، تقسیم‌بندی شده‌اند: دلتا، تتا، آلفا و بتا. میزان فعالیت امواج مغزی در هر کدام از این دسته‌بندی‌ها اهمیت بالینی به سزایی دارد که با استفاده از عبارت «توان مطلق» به آن اشاره می‌شود.

بر اساس مقاله‌ای که پاپ‌مد منتشر کرده است، امواج دلتا، تتا و آلفا در بازه خاصی که به آن «باند ۱» گفته می‌شود، توان مطلق بالاتری دارند. همچنین امواج تتای آنان، توان نسبی بالاتری را در نقشه مغزی به نمایش می‌گذارد. منظور از عبارت «توان نسبی»، میزان نسبی فعالیت یک دسته از امواج نسبت به سایر امواج است.

qEEG - Absolute power, Relative power

مقایسه توان مطلق و توان نسبی در یک مطالعه پیرامون اعتیاد اینترنتی

به گفته پژوهشگران یافته‌های حاصل از ثبت امواج مغزی در این کودکان گویای ارتباطی روشن با سنجش‌های روانشناختی است؛ یعنی آنکه در صورت مشاهده چنین علائمی در مغز، می‌توان اطمینان داشت که علائم اختلال یادگیری نیز در رفتار و بستر تحصیلی فرد دیده خواهد شد. این پژوهش در انتهای گزارش خود، وجود این نابهنجاری‌ها در امواج مغزی را ناشی از عدم رسش مغز دانسته است. رسش اصطلاحی است که برای توصیف میزان جا افتادگی ارتباط‌های موجود میان سلول‌های عصبی مغز، از آن استفاده می‌شود.

 

انتهای پیام / آ.ق

 

اعتیاد جنسی: امواج مغزی، شک برانگیخته‌اند

در آخرین نسخه از راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی «DSM-5» که مرجع روانشناسان برای احراز تشخیص اختلال‌های روانی به شمار می‌آید، انجمن روانپزشکان امریکا، اختلال‌هایی همچون اختلال احتکار یا انبار کردن و اختلال پرخوری افراطی را افزوده‌اند. این در حالی است که اعتیاد جنسی از مجموعه طبقه‌بندی‌های اصلی DSM-5 حذف شده است.

متخصصان حوزه سلامت روان بر سر چگونگی شناسایی، طبقه‌بندی و درمان اعتیاد جنسی —که پیشتر اختلال میل بالای جنسی (Hypersexual disorder) شناخته می‌شد—، اختلاف نظر دارند. پژوهشی جدید، امکان توصیف این شرایط مبهم را به عنوان یک اعتیاد، زیر سؤال برده است. هنگامی که افراد دارای نشانه‌های اختلال میل بالای جنسی به تصاویر پورنوگرافیک نگاه می‌کنند، الگوی امواج مغزی رایج در اعتیاد‌ها، در آن‌ها دیده نمی‌شود.

امواج مغزی چگونه ایجاد می‌شوند؟

فعالیت سلول‌های عصبی با پتانسیل الکتریکی بسیار خفیفی همراه است که منجر به شکل‌گیری امواج مغزی می‌شود. دسته‌بندی امواج مغزی و تفسیر آن، در گرو شیوه‌های ثبت امواج مغزی است. دستگاه ثبت نوار مغزی یا EEG با استفاده از چند حسگر ظریف به نام الکترود، امواج مغزی ضبط را به شکل یکسری نمودار درمی‌آورد. این در حالی است که کمی‌سازی اطلاعات به دست آمده از EEG، نقشه مغزی افراد را می‌سازد. در نقشه مغزی یا qEEG، داده‌های مغز افراد پس از تحلیل آماری، به شکل چندین آدمک به نمایش درمی‌آید. هر کدام از این آدمک‌ها رنگ‌های مختلفی به خود می‌گیرند. رنگ‌های هر یک از آدمک‌ها نشان دهنده بیش فعالی یا کاهش فعالیت در آن ناحیه از مغز انسان است. سنجش اینکه کدام یک از نواحی مغز، فعالیتی مغایر با حالت عادی را داراست به پایگاه داده‌های نُرم شده بستگی دارد. این پایگاه داده معمولاً از تعداد بالایی از نقشه‌های مغزی افراد فاقد هر گونه تشخیص اختلال روانی ساخته می‌شود.

اختلال میل جنسی بالا، اعتیاد نیست

محققان دانشگاه UCLA امریکا با استفاده از ثبت نوار مغزی، به دنبال کشف ارتباط‌های نورونی پس از پس از گذشت ۳۰۰ میلی‌ثانیه از نمایش تصاویر پورنوگرافیک بودند. در پژوهش‌های پیشین، امواج مغزی در افراد وابسته به مواد مخدر حاکی از فعالیت متفاوت مغز معتادان، پس از گذشت ۳۰۰ میلی‌ثانیه از نمایش تصاویر مرتبط با ماده مخدر مصرفی خود بود.

اگر افراد دارای مشکلات جنسی از این قبیل، پس از مشاهده تصاویر آشکار جنسی، فعالیت مشابهی را پس از گذشت ۳۰۰ میلی‌ثانیه در مغز خود می‌داشتند، می‌توانستیم رفتار عادتی آنان را مشابه اعتیاد در نظر بگیریم؛ اما یافته‌های محققان دانشگاه UCLA امریکا، جهت مخالف را تأیید می‌کرد.

اگر اعتیاد نیست، پس چیست؟

یافته‌های جدید منکر چالش‌های برخاسته از آنچه اختلال میل بالای جنسی شناخته می‌شود نیست و تنها این سؤال را برمی‌انگیزد که آیا تئوری اعتیاد بهترین تبیین برای این اختلال به شمار می‌آید یا نه. از این رو، برخی از پژوهشگران استدلال می‌کنند که تشخیص اعتیاد جنسی، خواهش‌های جنسی معمولی را در بستری بیمارگون قرار می‌دهد. برخی حتی بر این باورند که تمایل عمومی برای طبقه‌بندی این دست مشکلات در قالب یک اختلال، تلاشی برای فرار از مسئولیت خیانت به شریک عاطفی است.

بر اساس پژوهش کنونی، تشخیص «اعتیاد جنسی» ممکن است یک برچسب‌زنی ناپخته باشد. پژوهش‌های آتی می‌تواند نشان دهد که مشخصات اختلال میل بالای جنسی، اختلالی تکانشی است. تکانشگری مفهوم رایجی در روانشناسی است که به معنای اتخاذ تصمیمات عجولانه، عدم دوراندیشی و عدم پشتکار است. از سویی دیگر ممکن است پژوهش‌های آتی، مشکلات مرتبط با پورونوگرافی را در بستر اختلال‌های وسواس فکری – عملی توصیف نماید.

— به نقل از ژورنال نوروساینس اجتماعی – خلقی و روانشناسی

 
تفاوت سیگنال‌های مغزی مردان و زنان

امواج مغزی زنان و مردان، گویای تفاوتی عمیق است

ثبت امواج به دست آمده از فعالیت الکتریکی سلول‌های عصبی، از تفاوت امواج مغزی در مردان و زنان حکایت دارد. با این حال، این تفاوت‌ها حتی به چشم با تجربه‌ترین متخصصان علوم اعصاب نمی‌آید. در پژوهشی به رهبری اساتید دانشگاهی آلمان، کامپیوترها وظیفه بازبینی دقیق امواج مغزی ثبت شده در نقشه مغزی (qEEG) را برعهده گرفته‌اند. انواع ارتقاء یافته‌ای از کامپیوترها که مجهز به «یادگیری عمیق» هستند، سرنخ‌هایی از تفاوت امواج مغزی زنان و مردان یافته بودند.

یادگیری عمیق روندی است که در آن یک کامپیوتر به شیوه‌ای مشابه انسان، مراحل یادگیری و کشف روابط تازه در مواجهه با مسائل جدید را دنبال می‌کند. پژوهشگران دانشگاه‌های توینت و زوریخ در کنار همکاران خود در انستیتوی کلینیک مغز آلمان، یافته‌های خود را بر اساس ثبت امواج مغزی و تحلیل آن توسط کامپیوترهای پیشرفته منتشر نموده‌اند.

تمرین‌دهی

مغز زنان و مردان از لحاظ عملکرد و ساختار با یکدیگر متفاوتند، اما هنگامی که به ثبت امواج مغزی می‌رسید، تحلیل متخصصان علوم اعصاب از EEG و qEEG نشانی از تفاوت در امواج نمی‌یافت.

شیوه تحلیلی جدید که با استفاده از یک شبکه نورونی مصنوعی یا همان هوش مصنوعی طراحی شده است، توانست تنها در دو دقیقه، بیش از ۱۰۰۰ گزارش نوار و نقشه مغزی را بررسی نموده و بر اساس آن الگوهای تکرار شده در مغز افراد را یاد بگیرد. پس از این مرحله بود که کامپیوتر توانست فارغ از اطلاعات وارد شده پیرامون جنسیت افرادی که نقشه مغزی آن‌ها ثبت شده است، تفاوت جنسیتی آنان را نشان دهد.

فعالیت بتا

پژوهشگران آلمانی در مرحله بعدی تحقیق خود به دنبال شناسایی دقیق محل تفاوت امواج مغزی در میان زنان و مردان بودند. تفاوت عمده شناسایی شده، در امواج مغزی موسوم به «امواج بتا» (Beta wave) بود. این امواج در بازه ۲۰ الی ۲۵ هرتز قرار می‌گیرند. امواج بتا با توانایی‌های شناختی و عاطفی شناخته می‌شوند.

تحقیقات پیشین نشان داده بود که زنان توانایی بیشتری در شناسایی عواطف دارند؛ از این رو یافته محققان آلمانی می‌تواند با تفاوت ساختاری مغز زنان نسبت به مردان و توانمندی بیشتر آنان در شناخت عواطف، توجیه گردد.

درمان فردی‌سازی شده (Personalized treatments)

به نظر می‌رسد استفاده از کامپیوتر برای ارزیابی جنسیتی، شیوه‌ای پیچیده باشد. با این حال سؤال جالبی که مطرح می‌شود این است که آیا زنان و مردان به شیوه عصبی یا روانی متفاوتی در قبال راهکارهای درمانی پاسخ می‌دهند؟ سؤال دیگری که بر اساس پاسخ پرسش پیشین مطرح می‌گردد این است که آیا می‌توان راهکارهای درمانی مبتنی بر جنسیت کارآمدتری طراحی و تجویز نمود؟

فارغ از نتایجی که به آن اشاره شد، می‌توان با اطمینان به این اعتقاد رسید که گزارش‌های خام EEG و qEEG اطلاعات بسیاری بیشتری از آنچه به چشم می‌آید در خود نهفته دارند. تحقیق‌های قبلی که شامل استفاده از ترکیب نقشه مغزی و یادگیری عمیق بود، بر مطالعات خواب تمرکز یافته بود. یکسری دیگر نیز بر پاسخ‌های انسانی به موسیقی و مراحل ابتدایی ابتلا به مشکلات مغزی توجه داشت. تمامی آنچه در این مقاله به آن پرداختیم نشان‌دهنده دلایلی کافی بود که کشف و کاوش بیشتر پتانسیل‌های موجود در ثبت امواج مغزی را ایجاب می‌نماید.

— به نقل از ساینس دیلی

 
qEEG, rTMS, tDCS, Biofeedback, Neurofeedback

نوروساینس بالینی، گزارش 20 شهریور 1397

 

بیوفیدبک

۱) محققان دانشگاه فلوریدای مرکزی، به راهکاری جدید برای کنترل استرس معلمان تازه کار رسیده‌اند. آنان با استفاده از بیوفیدبک (بازخوراند زیستی)، توانسته‌اند عمکلرد این معلمان تازه کار را —که در مدارس راهنمایی واقع در محله‌های قشر پایین‌تر امریکا فعالیت دارند— افزایش دهند.

۲) اسپرینگر: کاربرد بیوفیدبک در ورزش: پژوهشگری هندی با بررسی عملکرد ورزشکاران رشته‌های دو و میدانی، به نتایجی مبنی بر تأثیرگذاری بیوفیدبک (بازخوراند زیستی) بر میزان ارتفاع پرش ورزشکاران دست یافته است.

۳)  اسپوتنیک: دانشمندان روس در مطالعه‌ای جدید نشان داده‌اند که چگونه بیوفیدبک می‌تواند به کمک کسانی بیاید که از اختلال‌های آوایی رنج می‌برند.

۴) سایکولوژی تودی: چگونه بدون استفاده از دارو، با اضطراب خود کنار بیاییم:بیوفیدبک و مراقبه، راهکارهای اساسی هستند.

تحریک الکتریکی مغز (tDCS)

۱) تیلور فرانسیس آنلاین: پژوهشگران کانادایی میزان تأثیرگذاری تحریک الکتریکی مغز (tDCS) را بر روی حس ولع بررسی کردند. حس ولع عامل اساسی در بروز اختلال‌های خوردن است.

۲) دانشگاه دلاویر: کارآمدی تحریک الکتریکی مغز در افزایش انعطاف پذیری عصبی و یادگیری حرکتی، پس از سکته‌های مغزی: tDCS بار دیگر امتحان خود را پس داد.

۳)  سامانه مدیریت نشریات علمی: محققان ایرانی اثربخشی درمان tDCS بر کارکردهای اجرایی بازماندگان جنگی مبتلا به PTSD را مورد آزمون قرار دادند. اختلال استرس پسا سانحه‌ای، اختلالی رایج در میان سربازان کهنه‌کار و افرادی است که با حجم غیرقابل تحملی از استرس رو به رو شده‌اند.

۴) ابیسکو: متخصصان علوم اعصاب بلژیک با استفاده از نوع خاصی از ثبت فعالیت‌های مغزی، میزان تأثیرگذاری تحریک الکتریکی مغز (tDCS) بر حالات مرضی «وزوز گوش» را مورد مطالعه قرار دهند. این شیوه خاص از ثبت اطلاعات مغزی، مبتنی بر پتانسیل وابسته به رویداد است که با استفاده از دستگاه‌های ثبت نقشه مغزی یا qEEG انجام می‌گیرد.

۵) امپر + مد اسکیپ: تحریک الکتریکی مغز، توانسته توانایی نام‌گذاری افراد پس از سکته‌های مغزی را بهبود بخشد. از سوی دیگر تحقیقات انجام گرفته در امریکا ثابت می‌کند تحریم الکتریکی مغز یا tDCS می‌تواند آفازی (عدم قدرت تکلم) افراد درگیر با سکته مغزی را بهبود بخشد.

۶) مدلینکس: کارآیی درمانی تحریک الکتریکی مغز (tDCS) در اختلال‌های آوایی چیست؟

نوروفیدبک

۱) د پوچ تایمز: نوروفیدبک: راهکاری برای بازگرداندن توانایی تمرکز به مغز شما: داستان یک مراجع را بخوانیم.

۲) دانشگاه مونت فورت: محققان دانشگاه DMU بریتانیا، با استفاده از نوروفیدبک، راهکار جدیدی را برای درمان افسردگی پیشنهاد داده‌اند.

۳) پرس باکس آلمان: درمان نوروفیدبک به عنوان راهکاری بدون از دست رفتن رهیافت‌های درمانی: فراتحلیل پژوهشگران ثابت کرده است که نوروفیدبک به کمک کودکان بیش فعال می‌آید.

نقشه مغزی (qEEG) و نوار مغزی (EEG)

۱) ساینس دایرکت: نقشه مغزی می‌تواند یک نشانگر زیستی در تشخیص، تعیین روند درمان و حتی پیش بینی اثر بخشی روش‌های درمانی در اختلال‌های عاطفی باشد.

تحریک مغناطیسی مغز ( TMS and rTMS)

۱) فرونیتر: تحریک هر دو نیمکره مغز با استفاده از دستگاه تی‌ام‌اس یا تحریک مغناطیسی مغز منجر به بهبود عملکردهای شبکه‌ای مغز و همچنین عملکردهای شناختی درمانجویان مبتلا به اختلال دو قطبی می‌شود.