ارزیابی پاسخ به استرس (SRE)

  • ارایه یک نیمرخ از پاسخ فرد به شرایط استرس بر اساس سنجش عملکرد سیستم اعصاب خودمختار
  • ثبت همزمان تمامی سیگنال‌ها مانند امواج مغزی، امواج عضلات، ضربان قلب، میزان تنفس و دمای بدن برای تشخیص دقیق عملکرد سیستم اعصاب خودمختار در موقعیت استرس زا

استرس و ابعاد آن

پاسخ های روانی و بدنی ما به استرس و فشار روانی یکی از موضوعات مهمی است که از اواسط قرن بیستم مورد توجه محققان این حوزه قرار گرفته است. توسعه جوامع انسانی و پیچیده شدن روابط اجتماعی در کنار فرصت ها و امکاناتی که برای نسل بشر به همراه داشته است، همراه با چالش هایی نیز بوده است که مشکلات جدیدی برای انسان امروزی به حساب می آیند. این مسئله به گونه ای است که امروزه استرس و تنش روانی یکی از مشکلات پیش روی هر فردی در جامعه خود است. افراد در ارتباط با خود و دیگران استرس های روزانه ای را تجربه می کنند که روی فکر، هیجانات و احساسات، رفتار و عملکرد بدن آنها تاثیرگذار است.

استرس احساس تنش روانی و ذهنی است که فرد در ارتباط با محیط یا دنیای درون روانی خود حس می کند. در زندگی روزمره، استرس با معادل های دیگری مانند «فشار روانی» یا «تنش روانی» معنای یکسانی دارد. این فشار یا تنش روانی دو منبع دارد: دنیای درونی خود فرد و دنیای بیرونی (محیط). افراد در تعامل با خود و مسائلشان یا در پاسخ به اتفاقات و رویدادهای بیرونی دچار تنش و استرس روانی می شوند.

ابعاد و جنبه های مختلف استرس از جمله موضوعاتی است که در طول این سال ها، تحقیقات علمی روی آنها متمرکز بوده اند. استرس در ابعاد مختلفی از انسان خود را نشان می دهد و در هر کدام از این ابعاد به صورت های متفاوتی بروز می کند. بُعد افکار، بعد هیجانات و احساسات،بعد فیزیولوژیکی یا نشانه های جسمانی و در آخر بعد رفتاری چهار سطحی هستند که استرس در هر کدام از آنها خود را به صورت های متفاوتی نشان می دهد.

افرادی که تنش روانی دارند یا به اصطلاح دارای استرس هستند، اغلب افکار منفی دارند. آنها همیشه انتظار بدترین رویدادها را برای خود دارند. در بیشتر مواقع، پیش داوری های منفی درباره امور دارند و آینده را تیره و تار می بینند. دوستان و اطرافیان آنها این افراد را معمولا بدبین می دانند و اعتقاد دارند که همیشه نگرانی این را دارند که نتیجه مطلوب حاصل نمی شود و قرار است که بدبخت شوند. این افراد دنیا را جایی ترسناک و خطرناک می بینند. این شکل از تفکر در افراد که با ترس و نگرانی بسیار همراه است، باعث بزرگنمایی رویدادها و نتایج منفی می شود و آنها را معمولا محافظه کار بار می آورد.

در کنار افکار و عقاید، هیجانات و احساسات بعد دیگری است که با تاثیرگذاری زیادی روی رفتار افراد همراه است. افرادی که استرس دارند و تنش روانی زیادی را تجریه می کنند، همیشه مضطرب هستند. آنها می ترسند و این موضوع آنها را در مواردی منزوی می کند. تجربه اضطراب و استرس چنان ناخوشایند است که در مواردی باعث از مختل شدن عملکرد روزانه فرد در محیط کار، خانواده یا جمع دوستان می شود و در عمل کنترل را روی رفتارش از دست می دهد. هیجانات منفی باعث تقویت افکار منفی و افکار منفی نیز باعث تقویت و ایجاد هیجانات منفی می شوند. این موجب تشکیل دور باطلی در افکار و احساسات افراد شده و آنها را گیر می اندازد. این گیر افتادن نیز به نوبه خود باعث مختل شدن عملکرد فرد و عواقب ناگوار بعدی می شود.

با وجود این سطح از تاثیرات منفی استرس و تنش روانی(به ویژه سطح بالای آن) در افراد، این کاملا طبیعی است که شاهد رفتارهایی در افراد با استرس بالا و غیرطبیعی باشیم که عملکرد روزانه شان را مختل کرده است. افراد مضطرب و با سطوح بالای تنش و استرس روانی در بیشتر مواقع کنترل کمی روی رفتارشان دارند و با تکانشگری به افراد و رویدادهای ناخوشایند اطرافشان پاسخ می دهند. آنها به راحتی از کوره در می روند و زود عصبانی می شوند. هر چند شاید زود پشیمان شوند و یا آرامششان را برگردانند، اما تکرار این رفتارها در تعاملشان با دیگران باعث سلب اعتماد دیگران از آنها می شود و در بیشتر مواقع به عنوان افرادی عصبی و تندخو شناخته می شوند. در موارد دیگری، استرس و فشار روانی افراد را منزوی می کند. در واقع این افراد به دلیل استرس و فشار روانی که در تعامل با دیگران یا رویارو شدن با مسائل زندگی تجربه می کنند، ترجیح می دهند که از آن فرار کنند.

نکته ای که مهم است و باید به آن توجه ویژه داشت، این است که هیچ کدام از این اثراتی که استرس و فشار روانی روی عقاید و افکار، احساسات و هیجانات و رفتار ما انسان ها دارد، به دور از تاثیرگذاری منفی آن روی بدن ما نیست. بدن ما در تعاملی دو طرفه ای که با روان و ذهن ما دارد، کاملا به تغییرات روانی حساس است. استرس و فشار روانی تغییراتی را در بدن به وجود می آورد که در صورت زیاد شدن این تغییرات و از حد گذشتن آن، حتی باعث بیماری های جسمانی شود که علت روانی دارند. این بیماری ها که معمولا با عنوان «بیماری های روان-تنی» شناخته می شوند، خود بر افزایش احساس استرس و فشار روانی می افزایند و همراه با مشکلات جدیدی در افراد هستند. استرس و تنش روانی روانی زیاد باعث ترشح هورمون های مختلف به ویژه هورمون های فوق کلیوی در انسان می شوند که در صورت دراز مدت بودن این هورمون ها، شاهد آسیب به سیستم ایمنی بدن و آسیب پذیری بیشتر بدن در برابر عوامل بیماری زای جسمی هستیم.

عکس مربوط به ارزیابی پاسخ استرس

پیامدهای جسمانی استرس و احساس تنش روانی

اختلالات خورد و خوراک(پر اشتهایی روانی، پرخوری روانی یا بی اشتهایی روانی)، مشکلات و حساسیت های پوستی، مشکلات و حساسیت های تنفسی، تپش قلب، مشکلات تنظیم فشار خون، تعریق، گُرگرفتگی و احساس داغی در بدن، سندروم پای بی قرار (در این سندروم، فرد به دلیل بی قراری و تنش روانی زیادی که تجربه می کند، مجبور است مدام پای خود را تکان دهد تا بتواند بر استرس و تنش روانی خود غلبه کند و احساس آرامش کند)، مشکلات خواب (به خواب رفتن، حفظ خواب در طول شب، احساس کرختی و بی حالی هنگام بیدار شدن، کابوس دیدن، بیداری های شبانه)، انقباض و گرفتگی عضلات یا بی حس شدن و شل شدن اندام های بدن، مشکلات گوارشی (درد معده، ترش کردن، دردهای شکمی و مشکلات روده ای)، به وجود آمدن مشکل در سطح چربی و قند خون و… از جمله مشکلات جسمانی هستند که استرس و تنش روانی می تواند باعث به وجود آمدن آنها و در دردسر انداختن فرد مبتلا شود.

ایجاد مشکلات جسمانی تنها بلایی نیست که استرس و تنش روانی سر انسان می آورد. در بسیاری از موارد که عامل بهوجود آوردنده بیماریِ جسمانیِ فرد، روانی نیست و واقعا مشکل جسمانی دارد، استرس و فشار روانی علائم بیماری را تشدید می کند و فرد مبتلا  را با چالش و مشکلات بیشتری روبرو می کند. به عنوان مثال، افرادی که دارای انواع دیابت هستند، در شرایط استرس زا تنظیم قند خونشان حتی با مصرف دارو و بستری شدن به هم می خورد و به دشواری می توان آن را کنترل کرد. یا مثلا افرادی که مشکلات قلبی دارند، استرس و فشار روانی برایشان یک سَم به حساب می آید و تحمل آن می تواند با آسیب های جبران ناپذیری همراه شود.

اهمیت اندازه¬گیری و سنجش پاسخ بدن به استرس

اندازه گیری و ارزیابی پاسخ بدن به استرس یکی از راه هایی است که در درمان استرس و اضطراب افراد بسیار کارآمد است. پزشکان، روانپزشکان و روانشناسان گروه هایی هستند که در بررسی اثرات استرس و تنش روانی روی بدن نیازمند بررسی علائم بدنی هستند. ارزیابی و سنجش پاسخ بدن به استرس اطلاعاتی را از سازوکارهای پنهان جسمانی بدن افراد در اختیار این متخصصان قرار می دهد که در بیشتر موارد خود فرد مبتلا نیز نمی تواند این اطلاعات را در اختیار آنها قرار دهد. این همان نکته مهمی است که باید به آن توجه داشت: «سازوکارهای پنهان جسمانی در پاسخ به استرس».

انسان ها چه بخواهند و چه نخواهند، بدنشان تحت تاثیر مسائل روانی مختلف آنها قرار می گیرد؛ نکته حائز اهمیت در این زمینه، پاسخ ناخودآگاه و پنهانی بدن به این تنش ها و فشارهای روانی است. به احتمال زیاد همه افراد در هنگام تجربه اضطراب و استرس بالا تپش قلب شدید، لرزش دست ها و پاها، گرم شدن صورت و سرخ شدن، دردهای شکمی و معده ای و سایر علائم جسمانی دیگری را تجربه کرده اند و این احساس را داشته اند که «من الان نمی خواهم قلبم به این تندی بزند» یا مثلا «چرا من نمی توانم دردهای معده و شکم دردم را کنترل کنم». در بسیاری موارد تند شدن یا سطحی شدن تنفس، با مشکلات تنفسی در شرایط استرس زا همراه می شود. افراد ناخودآگاه تنگی نفس می گیرند و احساس خفگی بهشان دست می دهد. در مواقع بسیاری تجربه بالینی نشان داده است که در هنگام بررسی سطح استرس و فشار روانی که فرد تجریه می کند، آنها حتی نمی دانند که بسیاری از مشکلات جسمانی که دارند، دارای منشا روانی بوده و هنگام پرسیدن درباره آنها نمی توانند اطلاعات دقیقی را از نوع مشکل، شدت و میزان مشکل زا بودن آن در اختیار متخصصان بالینی قرار دهند.

اهمیت ارزیابی پاسخ بدن به استرس در اینجا مشخص می شود. پزشک یا روانشناس معالج برای بررسی دقیق سطح استرس و تجربه فشار روانی روانی مراجع خود نیاز به ارزیابی این تنش و فشار روانی در سطوح ذکر شده در بخش های قبلی دارد. پزشک یا روانشناس متخصص، از طریق مصاحبه بالینی با فرد و یک یا دو نفر از اطرافیان نزدیک او، انجام پرسشنامه های بالینی، انجام آزمون های شناختی، بررسی رفتار فرد در محیط کار و خانواده به نیمرخ روانشناختی از سطح استرس و تنش روانی می رسد که مراجه در زندگی روزمره خود تجربه می کند. متخصص بالینی برای سنجش علائم بدنی اما، نیاز به معیاری دقیق تر دارد تا بتواند به دور از قضاوت های ذهنی نادرست یا غیرواقع بینانۀ مراجع، نوع و شدت مشکلات جسمانی او را تشخیص دارد. در این حالت تجویز تست «ارزیابی پاسخ به استرس» یا «SRE» کمک کننده است.

تست ارزیابی پاسخ به استرس (SRE)

همان طور که در بخش های قبل توضیح داده شد، استرس دارای انواعی از ابعاد است. هر کدام از این ابعاد نیز خود از روش های مختلفی سنجیده می شود. مصاحبه بالینی با فرد و افراد نزدیک او، تست های شناختی، پرسشنامه ها و آزمایش های پزشکی (برای بررسی بیماری های جسمانی ناشی از استرس) نمونه هایی از انواع روش های سنجش و اندازه گیری ابعاد استرس هستند. سنجش و ارزیابی سطح استرس موجود در اندام های بدن را می توان از طریق تست «ارزیابی پاسخ به استرس» یا به صورت اختصار «SRE» سنجید.

تست ارزیابی پاسخ به استرس (SRE) مولفه های جسمانی استرس را می سنجد: میزان تعریق پوست، درجه حرارت بدن، فعالیت الکتریکی ماهیچه ای، نرخ تنفس فرد، تعداد ضربان قلب (Heart Rate)، تغییرپذیری ضربان قلب (Heart Rate Variability) و الگوی امواج مغزی.

میزان تعریق، درجه حرارت بدن و فعالیت الکتریکی ماهیچه ها از طریق الکترودهایی محاسبه می شود که روی بدن نصب می شوند. از طریق بررسی میزان تعریق و درجه حرارت بدن در حالت های آرامش و تنش می توان میزان تعریق در حالت پایه و همچنین پاسخ بدن در حالت استرس در حین تست را مشخص و مقایسه کرد. این تست با مقایسه اطلاعات به دست آمده با اطلاعات داده مرجع، میزان بهنجار یا نابهنجار بودن تعریق و درجه حرارت بدن را مشخص می کند.

نرخ تنفس در این تست از طریق حسگرهایی محاسبه می شود که دور قفسه سینه بسته می شوند. همانند مولفه های قبلی، نرخ تنفس در دو حالت آرامش و تنش ثبت و با داده مرجع مقایسه می شود. عمیق یا سطحی بود تنفس، تعداد تنفس در واحد زمان و الگوی کلی تنس در هر دو حالت ثبت و گزارش می شود. ضربان قلب و تغییرپذیری ضربان قلب نیز به همین صورت است.

الگوی امواج مغزی در این تست مکملی بر ارزیابی جسمانی استرس است. مقایسه الگوی امواج مغزی و الگوی عملکرد های جسمانی در شرایط آرامش و تنش و در کنار هم، باعث می شود پزشک یا روانشناس مربوطه بتواند اطلاعاتی همه جانبه را هم از عملکرد مغز، هم اندام های محیطی بدن و هم نحوه عملکرد این دو بخش در تناسب با هم داشته باشد. این باعث می شودتا بتوان بهترین درمان را برای مشکلات فرد تجویز کرد.

دیگر کاربردهای تست SRE

بدون شک اولین کاربرد SRE اندازه­گیری، سنجش و ارزیابی عملکرد اندام های بدن در پاسخ به استرس و تعیین دقیق تعداد و شدت علائم ناخوشایندی است که فرد در بدنش در پاسخ به استرس تجربه می کند. همانطور که گفته شد، این یافته ها اطلاعات دقیقی را در اختیار بالینگر قرار می دهد تا بتواند درمانی دقیق را برای مراجع تجویز کند.

یکی دیگر از کاربردهای SRE این است که نقشه راهی است برای درمان های غیردارویی مانند بایوفیدبک. بایوفیدبک یکی از انواع درمان های غیردارویی در درمان علائم استرس است که با تمرکز بر عملکرد اندام های محیطی و مغز به بهبود و کنترل استرس فرد کمک می کند. در بایوفیدبک حسگرها روی هر اندام نصب می شود و عملکرد اندام مورد نظر به فرد بازخورد داده می شود. در این روش سعی می شود تا عملکرد خودکاری را تنظیم کنیم که اندام های بدن در پاسخ به استرس دارند. با استفاده از تست SRE می توانیم میزان پیشرفت فرد در به کنترل در آوردن علائم بدنی استرس را در طول جلسات درمانی ارزیابی و با سطوح عملکردی قبل از درمان مقایسه کنیم. در واقع با SRE نه تنها می توانیم تشخیص دهیم که شدت علائم در هر اندام بدن چقدر است بلکه می توانیم نمودار و میزان بهبود فرد در طول درمان را هم به دست آوریم. SRE در اینجا تبدیل به ابزاری کمکی در تشخیص دقیق تر بهبود علائم و پیشرفت فرد می شود.

چگونه می توانم در «آتیه» آزمون SRE بدهم؟

مرکز آتیه درخشان ذهن با بیش از یک دهه تجربه درمانی در حوزه درمانی در ایران توانسته است با ادغام روش های رایج درمان روانشناختی با روش های درمانی مدرن و تکنولوژیک در ایران، از پیشگامان در حوزه سلامت روان باشد. مراجعین می توانند از طریق شماره تلفن های موجود در وبگاه «آتیه درخشان ذهن» برای تعیین وقت مصاحبه و انجام آزمون های روانشناختی لازم اقدام کنند. تجویز تست SRE به ویژه برای مراجعین با مشکلات استرس و اضطراب با تشخیص پزشک و روانشناس ارزیاب در خود مرکز و توسط متخصصین روانسنجی انجام می شود. نتیجه آزمون نیز همزمان و در کمترین زمان ممکن در اختیار مراجعین مرکز و متخصص مربوطه قرار داده می شود. در ادامه نتیجه تست تفسیر، برنامه درمانی طراحی و تشریح می شود و مراجع برای دریافت درمان به بخش مربوطه ارجاع داده می شود.