در میانه آتش و دود جنگ، وقتی صدای آژیرها و انفجار، تمام مفاهیم امنیت را دگرگون میکند، آسیبپذیرترین گروههای جامعه در سکوتی دردناک فرو میروند. بیماران روانپزشکی، کسانی که دنیای درونشان پیش از این هم با تلاطمهای بسیار همراه بوده، در مواجهه با وحشت جنگ، لنگرگاههای ذهنی خود را به کلی از دست میدهند. مراقبت از این بیماران در شرایط بحرانی، تنها یک وظیفه پزشکی یا ستادی نیست؛ بلکه آزمونی بزرگ برای انسانیت و اخلاق در تاریکترین لحظات تاریخ است. در این مقاله، به بررسی این موضوع میپردازیم که چرا صیانت از سلامت روان و امنیت این عزیزان، باید در اولویت برنامههای امدادی قرار گیرد.
توصیه های کاربردی به افراد مبتلا به اختلالات روحی و روانی در شرایط بحرانی و جنگ
- در چنین شرایطی ممکن است بیمارستانها آسیب ببینند یا دسترسی به خدمات محدود شود؛ بنابراین بخش زیادی از مراقبت بهاجبار در خانه انجام میشود. اگر داروها منظم مصرف شوند و خانواده آگاهی لازم را داشته باشد، میتوان از بروز بحران جلوگیری کرد.
- مهمترین اصل، تداوم مصرف دارو است. قطع دارو یا مصرف نامنظم آن شایعترین علت عود علائم است؛ حتی در صورت بهبود نسبی هم نباید دارو قطع شود.
- توصیه میکنیم همیشه مقداری داروی ذخیره در خانه باشد. همچنین نام داروها، مقدار مصرف و نسخههای قبلی باید نوشته و نگهداری شود تا در صورت مراجعه به هر مرکز درمانی قابل ارائه باشد.
- بیحوصلگی، کاهش انگیزه، تغییرات خفیف خواب، بدبینی خفیف یا کمحرفی معمولاً در خانه قابل کنترل است و نیاز به مراجعه فوری به پزشک ندارد.
- اگر بیمار تمایل جدی به خودکشی داشته باشد، رفتارهای پرخاشگرانه و خطرناک برای دیگران نشان دهد، بیقراری شدید و غیرقابل کنترل داشته باشد یا دچار توهم و هذیان شدید شود، باید فوراً به بیمارستان مراجعه کرد.
- قطع مصرف دارو، بیخوابی شدید، درگیریهای خانوادگی، مصرف الکل یا مواد و مواجهه با فشار روانی طولانیمدت از مهمترین عوامل تشدید بیماری هستند. کنترل این عوامل تأثیر زیادی در پیشگیری از عود دارد.
- توجه به تغییرات رفتاری، پیگیری دقیق مصرف دارو، ارتباط مستمر با پزشک و کمک به حفظ یک برنامه روزانه ثابت از مهمترین اقدامات خانواده است. این مراقبتها در بسیاری موارد جای بستری شدن را میگیرد.
- شرایط جنگ سخت است، اما آگاهی و آمادگی خانوادهها میتواند از بسیاری از مشکلات پیشگیری کند. توصیه میکنم حتماً به موارد ذکر شده دقت داشته و در صورت نیاز از یک متخصص کمک بگیرند.
کدام بیماران و با چه اختلالات روحی و روانی در شرایط جنگ متاثر هستند؟
در شرایط جنگ، تقریباً همهی افراد آسیبپذیرتر میشوند؛ اما بعضی گروهها بیشتر تحتتأثیر قرار میگیرند، مخصوصاً کسانی که از قبل اختلالات روحیروانی دارند یا در معرض استرس شدید، فقدان، آوارگی و ناامنی قرار میگیرند.
گروههای بیشتر آسیبپذیر:
- افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
- افراد با اضطراب فراگیر، حملات پانیک یا فوبیا
- بیماران افسردگی
- افراد مبتلا به اختلال دوقطبی
- بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی یا سایر اختلالات روانپریشی
- افراد دارای وسواس فکریعملی (OCD)
- کسانی که سابقه مصرف مواد یا وابستگی دارند
- کودکان و نوجوانان
- سالمندان
- زنان باردار و مادران پس از زایمان
- افرادی که قبلاً تجربه تروما، شکنجه، آزار یا فقدان شدید داشتهاند
- افراد داغدیده، آواره، یا جداشده از خانواده
اختلالاتی که معمولا در جنگ تشدید میشوند:
- اضطراب و حملات پانیک
- افسردگی
- PTSD
- بیخوابی و کابوس
- اختلالات روانپریشی
- تحریکپذیری، پرخاشگری و ناپایداری هیجانی
- سوءمصرف مواد
- اختلالات سازگاری
- در کودکان: شبادراری، ترس شدید، چسبندگی به والدین، افت تحصیلی، گوشهگیری
چرا این افراد بیشتر در شرایط بحران و جنگ آسیب میبینند؟
- صدای انفجار، مرگ و از دست دادن عزیزان، ترس دائمی و بیثباتی
- قطع درمان و دارو
- کمبود خواب، غذا، امنیت و حمایت اجتماعی
- آوارگی و قطع ارتباط با روال عادی زندگی
- افزایش حس درماندگی و نبود کنترل
نشانههای هشدار که نیاز به کمک فوری دارند در شرایط جنگی
- افکار خودکشی یا آسیب به خود
- توهم یا هذیان
- گیجی شدید یا ناتوانی در تشخیص واقعیت
- حملات پانیک شدید و مکرر
- ناتوانی در خوردن، خوابیدن یا عملکرد روزمره
- پرخاشگری خطرناک یا بیقراری شدید
هر گروه سنی در شرایط بحرانی و جنگی باید مراقب سلامت روان خود باشد
در شرایط بحرانی و جنگ، مراقبت از روح و روان به اندازهی آب و غذا مهم میشود. برای هر گروه سنی، چند توصیهی عملی و ساده ارائه دادهایم؛ بعد هم بهطور ویژه دربارهی افراد مبتلا به اختلالات خلقی مثل افسردگی و دوقطبی نکات مهمتری ذکر کردهایم.
کودکان
کودکان بیشتر از همه از ناآرامی اطرافشان اثر میگیرند، حتی اگر کم حرف بزنند.
توصیهها:
- برایشان یک برنامهی روزانهی ساده نگه دارید؛ نظم، به کودک حس امنیت میدهد.
- خبرهای جنگ را جلوی کودک زیاد تکرار نکنید.
- با زبان ساده و صادقانه توضیح بدهید که «الان شرایط سخت است، اما ما مراقب تو هستیم».
- اجازه بدهید احساسشان را نقاشی، بازی یا حرف زدن نشان دهند.
- خواب، غذا و بازی را تا حد ممکن حفظ کنید.
- اگر شبها میترسند، کنارشان بمانید و از جملههای آرامبخش استفاده کنید.
- از سرزنش، تهدید و داد زدن پرهیز کنید؛ ترس کودک را بیشتر میکند.
نوجوانان
نوجوانها ممکن است ظاهرا بیتفاوت یا برعکس، زودرنج و عصبی شوند.
توصیهها:
- احساساتشان را کوچک نشمارید؛ جملهی «چیزی نیست» معمولا بدترشان میکند.
- به آنها مسئولیتهای کوچک و واقعی بدهید تا حس مفید بودن داشته باشند.
- با آنها دربارهی ترسها و نگرانیها گفتوگوی کوتاه و محترمانه داشته باشید.
- استفادهی زیاد از شبکههای اجتماعی و اخبار را محدود کنید؛ خبرهای تکراری اضطراب را بالا میبرد.
- خواب کافی، غذا و فعالیت بدنی سبک را جدی بگیرید.
- اگر گوشهگیر شدند، فقط فشار نیاورید؛ ولی ارتباط را قطع نکنید.
بزرگسالان
بزرگسالان معمولا همزمان درگیر نگرانی برای خانواده، کار، آینده و امنیت هستند.
توصیهها:
- خبرها را فقط در زمانهای مشخص دنبال کنید، نه مداوم.
- کارهای روزانه را به بخشهای کوچک تقسیم کنید؛ مغز در بحران با «گامهای کوچک» بهتر کنار میآید.
- با افراد امن و قابلاعتماد حرف بزنید؛ سکوت طولانی اضطراب را بیشتر میکند.
- اگر امکانش هست، از تکنیکهای ساده آرامسازی مثل تنفس آهسته، ذکر، دعا، یا تمرکز روی بدن استفاده کنید.
- از مصرف زیاد چای، قهوه، سیگار و مواد محرک که اضطراب را بدتر میکنند، بپرهیزید.
- اگر احساس میکنید دائماً در حالت آمادهباش هستید، این را نشانهی ضعف ندانید؛ واکنش طبیعی به بحران است.
سالمندان
سالمندان معمولا به تغییرات ناگهانی، بیخوابی، تنهایی و قطع داروها حساسترند.
توصیهها:
- آنها را از اطلاعات نگرانکنندهی زیاد دور نگه دارید.
- داروهایشان را منظم و کافی نگه دارید.
- ارتباط خانوادگی و دیدار یا تماس کوتاه روزانه خیلی مهم است.
- اگر شنوایی یا دیدشان ضعیف است، توضیحات را آرام، واضح و کوتاه بدهید.
- احساس بیفایده بودن را با سپردن کارهای کوچک از بین ببرید.
- علائم گیجی، فراموشی شدید یا ناامیدی عمیق را جدی بگیرید.
زنان باردار و مادران پس از زایمان
این گروه به استرس، بیخوابی و کمبود حمایت بسیار حساساند.
توصیهها:
- استراحت را تا حد ممکن در اولویت بگذارند.
- از تنهایی طولانی پرهیز کنند.
- اگر اضطراب شدید دارند، حتما با پزشک یا ماما در تماس بمانند.
- نگرانیها را بهصورت کوتاه و عملی مدیریت کنند، نه با غرق شدن در خبرها.
- اگر نوزاد دارند، کمک گرفتن در کارهای روزانه خیلی مهم است.
افراد مبتلا به اختلالات خلقی، مخصوصاً افسردگی و دوقطبی
این موضوع خیلی مهم است، چون بحران میتواند علائم را شعلهور کند.
برای افراد مبتلا به افسردگی:
- برنامهی روزانه را حتی ساده و سبک حفظ کنند.
- خواب را جدی بگیرند؛ بیخوابی افسردگی را بدتر میکند.
- خود را مجبور به «قوی بودن نمایشی» نکنند؛ کمک خواستن نشانهی ضعف نیست.
- ارتباط با یک نفر امن را قطع نکنند، حتی اگر فقط یک پیام کوتاه باشد.
- هدفهای خیلی کوچک تعیین کنند: آب خوردن، دوش کوتاه، قدم زدن، غذا خوردن.
- اگر افکار مرگ یا بیارزشی شدید شد، کمک فوری لازم است.
برای افراد مبتلا به اختلال دوقطبی:
- خواب منظم، مهمترین خط دفاعی است.
- بیخوابی، هیجان شدید، تصمیمهای ناگهانی و مصرف محرکها میتواند حملهی شیدایی را تحریک کند.
- داروها را منظم مصرف کنند و ناگهانی قطع نکنند.
- از تحریکهای شدید مثل خبرهای مداوم، بحثهای طولانی و فعالیت شبانه پرهیز کنند.
- خانواده باید مراقب علائم هشدار باشند:
- کمخوابی بدون خستگی
- پرحرفی غیرعادی
- افزایش انرژی و تحریکپذیری
- خرج کردن یا تصمیمگیری عجولانه
- احساس بزرگمنشی یا بینیازی
- در فاز افسردگی هم باید مراقب ناامیدی، انزوا و افکار خودکشی بود.
توصیه برای افراد با اختلالات خلقی در شرایط جنگی
- روتین دارو را حفظ کنید.
- خواب را از همهچیز مهمتر بدانید.
- مصرف الکل، مواد و محرکها را حذف یا کم کنید.
- تنها نمانید.
- در صورت امکان یک «فرد پشتیبان» داشته باشید که علائم تغییر خلق را بشناسد.
- از تصمیمهای بزرگ در اوج اضطراب یا هیجان پرهیز کنید.
یک توصیهی مشترک برای همهی افراد در شرایط بحران
در بحران، هدف این نیست که «هیچ احساسی نداشته باشیم». هدف این است که:
- احساس را بشناسیم،
- از خودمان مراقبت کنیم،
- ارتباط انسانی را حفظ کنیم،
- و کارهای کوچک اما منظم انجام بدهیم.
چند کار فوری و ساده برای آرامسازی:
- کم کردن خبر و شبکه اجتماعی
- تماس با یک آدم امن
- خوردن آب و یک وعدهی سبک
- خوابیدن در ساعت ثابت، حتی اگر کوتاه
