اختلال شخصیت مرزی یکی از اختلالات سلامت روان است که میتواند روی احساسات، رابطهها و نگاه فرد به خودش اثر بگذارد. کسی که با این مشکل درگیر است ممکن است یک روز احساس نزدیکی زیادی به فردی داشته باشد و کمی بعد، در اثر یک اتفاق یا سوءتفاهم، احساس کند دیگر نمیتواند به او اعتماد کند. ترس از تنها ماندن یا ترک شدن هم میتواند باعث واکنشهایی شود که فرد بعداً از آنها پشیمان شود.
این نشانهها برای همه افراد یکسان نیستند و داشتن یکی دو مورد از آنها به معنی ابتلا نیست. تشخیص باید توسط روانشناس یا روانپزشک انجام شود.
اختلال شخصیت مرزی قابل درمان است و بسیاری از افراد با درمان مناسب میتوانند رابطههای باثباتتری داشته باشند و زندگی روزمره را بهتر مدیریت کنند.
اختلال شخصیت مرزی چیست؟
در اختلال شخصیت مرزی، احساسات فرد معمولاً شدید و متغیر هستند. موضوعی که برای یک نفر فقط یک ناراحتی کوتاه است، ممکن است برای فرد مبتلا احساس طرد شدن، خشم یا اضطراب زیادی ایجاد کند.
برای مثال، دیر جواب دادن یک پیام همیشه معنای خاصی ندارد، اما کسی که ترس زیادی از ترک شدن دارد ممکن است آن را نشانه بیعلاقگی بداند. همین برداشت میتواند باعث بحث یا یک تصمیم ناگهانی شود.
بعضی افراد درباره خودشان هم احساس ثبات ندارند. اگر این تغییرها شدید و مداوم باشند و به زندگی روزمره آسیب بزنند، بهتر است بررسی تخصصی انجام شود.
مهمترین علائم اختلال شخصیت مرزی
ترس از ترک شدن
ترس از رها شدن یکی از نشانههای رایج است. دیر جواب دادن پیام، کمتر شدن تماس یا تغییر برنامه ممکن است برای فرد نشانه این باشد که طرف مقابل قصد فاصله گرفتن دارد.
در این شرایط ممکن است چند بار تماس بگیرد، عصبانی شود، رابطه را ناگهانی قطع کند یا مدام از طرف مقابل اطمینان بخواهد.
رابطههای پرتنش و ناپایدار
رابطههای عاطفی یا دوستانه ممکن است خیلی سریع عمیق شوند، اما با یک اختلاف کوچک به ناراحتی شدید برسند. گاهی فرد طرف مقابل را بسیار قابلاعتماد میداند و کمی بعد، در اثر دلخوری، نگاهش کاملاً عوض میشود.
البته هر رابطه پرتنشی نشانه شخصیت مرزی نیست و باید مجموعه علائم در کنار هم بررسی شوند.
تغییر در نگاه فرد به خودش
بعضی افراد درباره تواناییها، هدفها یا آینده خود احساس ثبات ندارند. ممکن است مدتی از خودشان راضی باشند و بعد از یک شکست یا انتقاد، احساس کنند هیچ ارزشی ندارند.
این تغییر نگاه میتواند روی شغل، تحصیل، رابطه و تصمیمهای مهم زندگی اثر بگذارد.
تغییر سریع احساسات
ناراحتی، خشم، اضطراب یا ناامیدی ممکن است خیلی سریع شدت بگیرد. این تغییرها اغلب بعد از اختلاف، احساس بیتوجهی یا ترس از ترک شدن شروع میشوند.
ممکن است فرد بعد از یک گفتوگوی ناراحتکننده چند ساعت درگیر خشم یا غم شدید شود. وقتی این حالت مرتب تکرار شود و زندگی فرد را مختل کند، نیاز به بررسی دارد.
تصمیمهای ناگهانی و بدون فکر کافی
گاهی فرد در اوج ناراحتی یا هیجان تصمیمی میگیرد که بعداً از آن پشیمان میشود. خرج کردن ناگهانی و زیاد، رانندگی خطرناک، پرخوری، مصرف مواد یا به هم زدن یک رابطه بدون فکر کافی از نمونههایی هستند که ممکن است دیده شوند.
وجود یکی از این رفتارها بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
احساس پوچی
بعضی افراد حتی وقتی ظاهر زندگی آرام است، درون خود احساس خالی بودن دارند. ممکن است چیزهایی که قبلاً برایشان لذتبخش بوده دیگر رضایت کافی ایجاد نکند یا مدام احساس کنند چیزی در زندگی کم است.
خشم شدید
در بعضی افراد خشم خیلی زود بالا میرود و کنترل آن سخت میشود. یک اختلاف ساده ممکن است به بحث شدید یا گفتن حرفهایی منجر شود که فرد بعداً از آنها ناراحت باشد.
آسیب زدن به خود یا فکر خودکشی
در بعضی افراد، فشار روانی شدید ممکن است با آسیب زدن به خود یا فکر خودکشی همراه شود. این موضوع را نباید به شوخی گرفت یا فقط راهی برای جلب توجه دانست.
اگر کسی درباره خودکشی صحبت میکند، برنامه مشخصی برای آسیب زدن به خود دارد یا در خطر فوری است، باید بدون تأخیر از خدمات اورژانسی و کمک تخصصی استفاده شود.
علت اختلال شخصیت مرزی چیست؟
برای اختلال شخصیت مرزی یک علت مشخص وجود ندارد. معمولاً چند عامل در کنار هم نقش دارند. زمینه خانوادگی، ویژگیهای فردی و تجربههای سخت زندگی از جمله عواملی هستند که میتوانند در شکلگیری این اختلال اثر داشته باشند.
در بعضی افراد، سابقه بیتوجهی شدید، آزار، از دست دادن فرد مهم زندگی یا محیط خانوادگی پرتنش دیده میشود. با این حال، هر کسی که چنین تجربههایی داشته باشد به شخصیت مرزی مبتلا نمیشود.
همه افراد مبتلا هم گذشته مشابهی ندارند. به همین دلیل بهتر است به جای پیدا کردن یک مقصر، شرایط هر فرد جداگانه بررسی شود.
تفاوت اختلال شخصیت مرزی و دوقطبی چیست؟
این دو اختلال گاهی با هم اشتباه گرفته میشوند، چون هر دو میتوانند با تغییرات خلقی همراه باشند. در شخصیت مرزی، تغییر احساسات اغلب به اتفاقهای روزمره و رابطه با دیگران مربوط است. برای مثال، یک بحث یا احساس طرد شدن میتواند در مدت کوتاهی باعث خشم یا غم شدید شود.
در اختلال دوقطبی، دورههای مشخص افسردگی و شیدایی یا نیمهشیدایی دیده میشوند. در این دورهها ممکن است انرژی به شکل غیرعادی زیاد شود، نیاز به خواب کم شود یا رفتار فرد نسبت به حالت معمول تغییر زیادی کند.
تشخیص این دو همیشه ساده نیست و گاهی هر دو مشکل میتوانند همزمان وجود داشته باشند. به همین دلیل تشخیص بر اساس چند علامت یا یک تست اینترنتی کار درستی نیست.
اختلال شخصیت مرزی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص معمولاً با گفتوگوی دقیق با روانشناس یا روانپزشک انجام میشود. متخصص درباره احساسات، رابطهها، سابقه زندگی، رفتارهای ناگهانی، مشکلات کاری یا تحصیلی و تجربههای قبلی فرد سؤال میکند.
همچنین بررسی میشود که آیا افسردگی، اضطراب، اختلال دوقطبی، مصرف مواد یا مشکل دیگری در کنار این علائم وجود دارد یا نه.
پرسشنامه میتواند کمککننده باشد، اما هیچ تست اینترنتی بهتنهایی نمیتواند تشخیص قطعی بدهد.
درمان اختلال شخصیت مرزی چگونه است؟
درمان شخصیت مرزی معمولاً زمان میبرد، اما میتواند نتیجه خوبی داشته باشد. هدف درمان این نیست که احساسات فرد از بین بروند؛ بلکه فرد یاد میگیرد احساسات شدید را بهتر بشناسد، تصمیمهای عجولانه را کمتر کند و در رابطهها واکنش مناسبتری داشته باشد.
رواندرمانی؛ بخش اصلی درمان
رواندرمانی بخش اصلی درمان است. در جلسات درمان، فرد درباره موقعیتهایی که باعث ناراحتی شدید میشوند صحبت میکند و به مرور الگوهای رفتاری و فکری خود را بهتر میشناسد.
یکی از روشهای شناختهشده، رفتاردرمانی دیالکتیکی است. در این روش روی مهارتهایی مثل کنترل احساسات، تحمل شرایط سخت، بهتر صحبت کردن در رابطه و کم کردن رفتارهای آسیبزننده کار میشود.
روش درمان برای همه یکسان نیست و درمانگر با توجه به شرایط فرد و شدت علائم، برنامه مناسب را انتخاب میکند.
آیا دارو لازم است؟
دارو درمان اصلی اختلال شخصیت مرزی نیست و جای رواندرمانی را نمیگیرد. اگر فرد همزمان افسردگی، اضطراب یا مشکل دیگری داشته باشد، روانپزشک ممکن است دارو تجویز کند.
شروع، قطع یا تغییر مقدار دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود.
خانواده چه کمکی میتواند بکند؟
زندگی در کنار فردی که احساسات شدید دارد گاهی برای خانواده هم دشوار است. سرزنش کردن یا گفتن جملههایی مثل «زیادی حساس هستی» معمولاً شرایط را بهتر نمیکند.
خانواده میتواند احساس فرد را بشنود، هنگام ناراحتی شدید آرامتر برخورد کند و در عین حال مرزهای مشخصی داشته باشد. حمایت به این معنی نیست که هر رفتاری پذیرفته شود.
آیا اختلال شخصیت مرزی درمان میشود؟
بله، بسیاری از افراد با درمان مناسب بهتر میشوند. شدت علائم میتواند کمتر شود، رابطهها باثباتتر شوند و فرد کنترل بیشتری روی تصمیمها و احساساتش پیدا کند.
درمان معمولاً کوتاهمدت نیست و ممکن است فرد در طول مسیر روزهای خوب و بد داشته باشد. ادامه جلسات و تمرین مهارتهایی که در درمان یاد گرفته میشوند اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی باید به روانشناس یا روانپزشک مراجعه کنیم؟
اگر تغییر شدید احساسات، ترس از ترک شدن، دعواهای مکرر، تصمیمهای ناگهانی یا احساس پوچی روی زندگی روزمره، کار، تحصیل یا رابطهها اثر گذاشتهاند، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
اگر فکر خودکشی، آسیب زدن به خود یا خطر فوری وجود دارد، نباید منتظر نوبت معمول درمان ماند و کمک فوری لازم است.
سوالات متداول درباره اختلال شخصیت مرزی
آیا فرد مبتلا همیشه عصبانی است؟
خیر. همه افراد علائم یکسانی ندارند. بعضیها بیشتر با ترس از ترک شدن، غم، اضطراب یا احساس پوچی درگیر هستند.
آیا شخصیت مرزی یعنی فرد چند شخصیت دارد؟
خیر. اختلال شخصیت مرزی با داشتن چند شخصیت متفاوت یکی نیست. مشکل اصلی بیشتر به کنترل احساسات، رابطهها و نگاه فرد به خودش مربوط میشود.
آیا فرد مبتلا میتواند ازدواج موفقی داشته باشد؟
بله. ابتلا به این اختلال به معنی شکست حتمی رابطه نیست. درمان منظم، شناخت بهتر احساسات، گفتوگوی سالم و داشتن مرزهای روشن میتوانند به بهتر شدن رابطه کمک کنند.
درمان چقدر طول میکشد؟
مدت درمان برای هر فرد متفاوت است. شدت علائم، مشکلات همراه و میزان همکاری فرد در روند درمان مهم هستند. معمولاً نباید انتظار داشت مشکل در چند جلسه برطرف شود.
جمعبندی
اختلال شخصیت مرزی میتواند احساسات، رابطهها، تصمیمگیری و نگاه فرد به خودش را تحت تأثیر قرار دهد. ترس از ترک شدن، تغییر سریع احساسات، رابطههای ناپایدار، خشم شدید و احساس پوچی از نشانههایی هستند که ممکن است دیده شوند.
هیچکدام از این علائم بهتنهایی برای تشخیص کافی نیستند. تشخیص درست باید توسط روانشناس یا روانپزشک و پس از بررسی کامل شرایط فرد انجام شود.
رواندرمانی بخش اصلی درمان است و بسیاری از افراد با ادامه درمان میتوانند شرایط بهتری پیدا کنند. اگر این نشانهها روی زندگی فرد اثر گذاشتهاند، ارزیابی تخصصی میتواند قدم مناسبی برای شروع باشد.
